Заданні І тура адкрытага літаратуразнаўчага Інтэрнэт конкурсу
для вучняў 9 класаў
«Калі нараджалася класіка»

Тэма конкурса
«Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч – пачынальнік беларускага тэатра»
(да 200-годдзя з дня нараджэння Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча)

І. Красамоўнікі. (Максімальная ацэнка – 10 балаў)
Пададзеныя ніжэй трапныя выслоўі ўзяты з камедыдыі Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Ідылія». Патлумачце сэнс выслоўяў і складзіце на кожнае свой сказ.

1. Рынуць слаўцом, як пярцом.
2. Да пары збан ваду нёс.
3. Славен бубен за гарамі.
4. Ранішняя птушачка крылкі цярэбіць, а позняя вочы працірае.
5. Горш, калі баішся, і ліха не мінеш і надрыжышся.
6. Хто пытае, той не блудзіць.
7. Хто б пазнаў дзятла, што б не яго нос.
8. Калі важыў на рыбу, трэба важыць і на юшку.
9. Хто апарыцца на малацэ, той і на ваду дзьмухае.
10. Саўка на куце не будзе.

ІІ. Ваш каментар. (Максімальная ацэнка – 15 балаў)
Каб зразумець і палюбіць літаратурны твор, аднолькава важна ведаць як гістарычныя абставіны часу, калі ён ствараўся, так і эстытычныя погляды самога аўтара твора. У гэтай справе аматарам і знаўцам літаратуры дапамагаюць каментары, якія змяшчаюцца даследчыкамі напрыканцы кнігі.
Паспрабуйце і вы свае сілы ў расшыфроўцы некаторых фрагментаў «Ідыліі».

1. «Кароль Лятальскі.
Ян Дабровіч, яго кузен, ранейшы апякун.
Юлія, дачка Дабровіча.
Банавантура Выкрутач, камісар маёнтка Лятальскага.
Аршуля, яго жонка.
Шчырэцкі, падданы, звольнены ад паншчыны; жыве пры двары з панскай ласкі.
Ян Губач, слуга Лятальскага.
Іцка, арандатар у маёнтку Лятальскага.
Наум Прыгаворка, войт.
Ціт і іншыя сяляне, мужчыны і жанчыны з вёскі Лятальскага».

Назавіце, каго з пералічаных дзейных асоб камедыі «Ідылія» граў сам яе аўтар? Як вы лічыце, чаму Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч абраў для сябе менавіта гэтую ролю?

2. «…пакінуў улюбёную Францыю і лётам бліскавіцы паспяшыў да нуднага нашага краю. Цяпер баўлюся ў Варшаве, а надалей, як дзён цераз дзесяць, прыбуду ў маёнтак, каб уладзіць, як ты мне пісаў, мае не найлепшыя інтарэсы і зірнуць на стан прыгнечаных камісарам маіх сялян. Але адна думка пра гэты нудны занятак паднімае на маёй галаве валасы».

З ліста Караля Лятальскага да апекуна Яна Дабровіча добра відаць, што малады гаспадар усур'ёз захоплены жыццём у Францыі і тамтэйшай культурай. Што ж магло так зачараваць нашага героя ў замежжы ў 1842 годзе? (Ліст Караля пазначаны дакладнай датай – 4 мая 1842 года). Чым была знакамітая Францыя ў тыя часы?

3. «Аршуля. А васан што тут робіш? Гэ?
Камісар. Я? Я? так, ма… вот я заказваў прыгон на заўтрашні дзень.
Аршуля. І каму ж ты гэта заказваў? Гэтай дзяўчыне? Што?.. А гэта добра! Яшчэ ні ў адной кніжцы гэтага не вычытала (а перабрала я іх на сваім вяку вельмі многа), каб камісар заказваў прыгон адной дворнай дзяўчыне».

Што значыў у часы Дуніна-Марцінкевіча выраз «заказваць прыгон»?

4. «Ах, мосця дабрадзейка! Абарані мяне, бедную дзяўчыну, ад праследавання пана камісара. Як цень, ён ходзіць пастаянна за мною і надаядае мне сваім каханнем».

«Мосця» -- так зычліва звяртаецца Юлія да пані камісарыхі. Гэта скарочаная форма ветлівага звароту да суразмоўцы. А які будзе поўны яе варыянт?

5. «Аршуля. Пайду ды пашукаю кніжку з падобнай інтрыгай і пагляджу, як у такім здарэнні паступіла жонка з сваім мужам».
«Дабровіч. Чаго там загаварыўся з Югасяй? Дзівішся, пэўна, з яе выхавання? Гэта вельмі здатная дзяўчына. Дачка мая палюбіла яе і прасіла мяне аддаць іх абедзьвюх у пансіён».

Як відаць з гэтых урыўкаў, і Аршуля, і Юлія (Югася) пісьменныя і адукаваныя жанчыны. Што вам вядома пра адукацыю і выхаванне дзяўчат на Беларусі ў 19 ст.?

ІІІ. Партрэт класіка. (Максімальная ацэнка – 10 балаў)
Праглядзіце ўважліва здымкі і адзначце тыя, на якіх прысутнічае Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч.

ІV. Кніжнікі і кніжніцы. (Максімальная ацэнка – 10 балаў)
Дадайце прапушчаныя радкі рамансаў і спеваў, якія выконваюць героі Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча ў камедыі «Ідылія», і назавіце імёны гэтых герояў.

1. «О, край мой любы, мой родны!
Ты знаеш думак прычыны.
Тут, як у раі, аздобна,
Ціснуцца дзецтва ўспаміны.
/…/
Ўсё тут, як некалі, бачу,
Толькі /…/ не бачу!»

2. «За леты маладыя
Я зведаў модны свет,
І ўсюды, дзе ні быў я,
Страчаў дзявочы цвет:
/…/
Ўсміхаліся ка мне,
Залётна парыжанкі
Там вабілі мяне;
/…/
Сябе ж я не трывожыў,
Як гэтай, ні адной.
Ах! Як яна прыгожа!
О, колькі вабы ў ёй!»

3. «Прыйдзі, мой любы анёле!
/…/
Злучым навекі ўзаемна,
Верныя слову й прысягам.
Ах! Час падыходзіць да ранка, --
Прыдзі, мая ты каханка!»

V. Гаспадар Люцынкі. (Максімальная ацэнка – 15 балаў)
1. Род Дунін-Марцінкевічаў даў беларускай культуры не толькі класіка - Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча. Іншы прадстаўнік гэтай сям’і – знакамітая піяністка, кампазітар і актыўны грамадскі дзеяч. Хто гэта? Што вам вядома пра яе лёс?

2. “Кожная мова праходзіц эпоху дзяцінства… Хай жа аўтар не стамляецца ў сваім высакародным намаганні выхоўваць народ, няхай асвячае яму галаву, узнімае сэрца, выбіраючы надзённыя прадметы для сваіх апавяданняў. /…/ Паэзія народная, беларуская, з’яўляецца арэнай п.Марцінкевіча – няхай ён трымаецца на ёй як сапраўдны гладыятар”.

Гэтыя радкі з’явіліся ў 1857 годзе “Газеце Варшаўскай”. Яны належаць сучасніку і сябру Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча -- паэту, празаіку, аўтару знакамітых падарожных нарысаў “Вандроўкі па маіх былых ваколіцах” і “Мінск”.

Як імя гэтага аўтара? Чаму, як вы лічыце, ён параўноўвае беларускага драматурга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча з гладыятарам?